Chuyển việc khi đang ở đỉnh cao hay lúc chạm đáy? – Góc nhìn từ HR về tâm lý đằng sau hai quyết định

Mở đầu: Câu chuyện của hai ứng viên

Tôi từng gặp hai ứng viên trong cùng một tuần. Ứng viên A – gọi là Minh – đến phỏng vấn khi đang là trưởng nhóm tại một công ty công nghệ hàng đầu. Anh được đánh giá xuất sắc, vừa nhận thưởng hiệu suất, nhưng muốn rời đi vì “cảm thấy mình cần thử thách mới”. Ứng viên B – tên Huy – lại rời công ty cũ sau một đợt layoff. Anh thừa nhận bản thân đang khủng hoảng, mất tự tin và cần một công việc ổn định.

Cả hai đều có năng lực tương đương. Nhưng cách họ tiếp cận thị trường lao động và đàm phán offer lại hoàn toàn trái ngược. Minh nói chuyện với phong thái thoải mái, sẵn sàng từ chối nếu không phù hợp. Huy thì lo lắng, vội vàng chấp nhận mức lương thấp hơn kỳ vọng chỉ vì sợ mất cơ hội.

Câu chuyện này đặt ra một câu hỏi: Thời điểm chuyển việc – khi bạn đang ở đỉnh cao hay ở đáy thấp – ảnh hưởng thế nào đến quyết định và kết quả?

Dưới góc nhìn của một HR đã chứng kiến hàng trăm cuộc chuyển đổi, tôi muốn phân tích cơ chế tâm lý đằng sau hai “cửa sổ” thời gian này và đưa ra khung quyết định giúp bạn chọn lộ trình phù hợp.

1. Chuyển việc khi đang ở đỉnh cao: Lợi thế đàm phán nhưng dễ mắc kẹt

Tâm lý chủ đạo: Sợ mất đà – Hiệu ứng “chiếm hữu” (Endowment Effect)

Khi bạn đang làm tốt, được công nhận, có thu nhập ổn định, não bộ của bạn có xu hướng gắn giá trị cao hơn cho những gì mình đang có. Đây là hiệu ứng endowment – một phát hiện kinh điển trong kinh tế học hành vi. Bạn sợ rời bỏ vị trí hiện tại vì nghĩ “mình sẽ không tìm được môi trường tốt hơn”, dù thực tế thị trường đang rộng mở.

Theo dữ liệu tôi tổng hợp từ các ứng viên trong 5 năm qua, những người chuyển việc khi đang ở đỉnh thường có mức tăng lương trung bình cao hơn 15-20% so với người chuyển việc khi khủng hoảng. Lý do đơn giản: họ có khả năng từ chối, có thời gian dài để tìm kiếm, và nhà tuyển dụng nhìn thấy sự tự tin – một tín hiệu tích cực về năng lực.

Tuy nhiên, đỉnh cao cũng có cạm bẫy:

• Đánh giá quá cao bản thân: Khi mọi thứ đang thuận lợi, bạn dễ nhầm lẫn giữa “hiệu quả của hệ thống” với “năng lực cá nhân”. Một ứng viên từng làm việc tại tập đoàn lớn với quy trình chuyên nghiệp thường nghĩ rằng mình có thể tái tạo thành công đó ở môi trường startup. Kết quả: thất vọng.
• Chấp nhận rủi ro cao: Vì tự tin thái quá, ứng viên dễ chọn những công việc có độ bất định lớn mà không chuẩn bị kỹ. Tôi từng thấy một trưởng phòng rời công ty để gia nhập startup chỉ vì mức lương hấp dẫn, nhưng 6 tháng sau startup đó đóng cửa.

Lời khuyên từ HR:

Nếu bạn đang ở đỉnh, hãy tận dụng đàm phán, nhưng đừng quên đặt câu hỏi: “Công ty này có giúp tôi phát triển không?” thay vì chỉ hỏi “Họ trả tôi bao nhiêu?”. Dành 30% thời gian để kiểm tra văn hóa và sự phù hợp dài hạn.

2. Chuyển việc khi chạm đáy: Áp lực sinh sáng suốt hay dễ sai lầm?

Tâm lý chủ đạo: Không còn gì để mất – Hiệu ứng mất mát (Loss Aversion) đảo chiều

Khi bạn đã ở điểm thấp – bị sa thải, mất phương hướng, hoặc làm việc trong môi trường độc hại – não bộ bạn chuyển sang chế độ “tìm kiếm cơ hội”. Lý thuyết triển vọng (Prospect Theory) của Kahneman & Tversky chỉ ra rằng: con người ghét mất mát hơn là thích đạt được. Nhưng khi mất mát đã xảy ra, chúng ta sẵn sàng chấp nhận rủi ro cao hơn để “gỡ gạc”.

Điều này giải thích vì sao nhiều người thay đổi hoàn toàn ngành nghề sau khi thất nghiệp. Họ dám thử những hướng đi mới mà khi còn an toàn họ không dám nghĩ tới.

Số liệu từ hồ sơ ứng viên của tôi: Khoảng 40% các trường hợp chuyển ngành thành công đến từ những người chuyển việc trong giai đoạn khủng hoảng. Nhưng con số thất bại cũng cao ngang ngửa – do 3 nguyên nhân chính:

1. Chấp nhận offer kém vì sợ mất cơ hội: Một ứng viên từng nói với tôi: “Em biết mức lương thấp, nhưng em sợ không có lựa chọn khác.” Họ ký hợp đồng với tâm thế “cầm cự”, nhưng sau 6 tháng vẫn không hài lòng và lại bắt đầu cuộc tìm kiếm mới – một vòng luẩn quẩn.
2. Rơi vào bẫy “công việc nào cũng được”: Khi tuyệt vọng, bộ lọc của bạn bị thu hẹp. Bạn bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo: văn hóa toxic, sếp không rõ ràng, mô tả công việc mơ hồ. Hậu quả: bạn chỉ thoát khỏi một cái đáy để rơi vào cái đáy khác.
3. Mất tự tin ảnh hưởng đến phỏng vấn: Dù năng lực tốt, ứng viên đang trong giai đoạn khủng hoảng thường thể hiện sự lo lắng, thiếu quyết đoán. HR có thể nhận ra ngay qua giọng nói, ngôn ngữ cơ thể. Tôi đã từ chối nhiều hồ sơ vì ứng viên tỏ ra quá “cầu xin” thay vì đối tác.

Lời khuyên từ HR:

Nếu bạn đang ở đáy, đừng vội nhảy. Hãy dành ít nhất 2 tuần để xử lý cảm xúc – viết nhật ký, nói chuyện với cố vấn, hoặc đơn giản là nghỉ ngơi. Sau đó, hãy xây dựng một “danh sách đỏ” những điều bạn không chấp nhận trong công việc tiếp theo. Chỉ khi đó, bạn mới có thể ra quyết định sáng suốt.

3. Cơ chế tâm lý sâu xa: Điểm tựa và đường cong chữ U

Cả hai thời điểm đều có điểm mù. Một mô hình tôi thường dùng để tư vấn cho ứng viên gọi là “đường cong chữ U của sự chuyển đổi” (dựa trên nghiên cứu của William Bridges về quá trình chuyển tiếp).

• Giai đoạn kết thúc (đỉnh hoặc đáy): Bạn rời bỏ một môi trường quen thuộc. Dù đỉnh hay đáy, bạn đều mất đi một “điểm tựa” – danh tiếng, lương thưởng, or đồng nghiệp thân thiết. Tâm lý mất mát là có thật.
• Giai đoạn trung gian (khoảng lặng): Đây là lúc bạn dễ mắc sai lầm nhất. Nếu bạn chuyển việc từ đỉnh, bạn có xu hướng tìm lại cảm giác “đỉnh” ngay, dẫn đến chọn công việc thiếu chiến lược. Nếu bạn chuyển từ đáy, bạn dễ chấp nhận bất cứ điều gì để thoát khỏi khủng hoảng.
• Giai đoạn khởi đầu mới: Chỉ khi vượt qua khoảng lặng, bạn mới thực sự sẵn sàng cho một khởi đầu bền vững.

Khung quyết định 3 câu hỏi mà tôi khuyên mọi ứng viên nên tự hỏi trước khi chuyển việc (bất kể thời điểm):

1. Tôi đang chạy trốn điều gì, hay đang chạy đến điều gì? (Tránh – Approach)
2. Nếu không có áp lực tài chính/tâm lý, tôi có chọn công việc này không? (Kiểm tra lý trí)
3. Tôi có sẵn sàng dành 6 tháng để chứng minh giá trị ở môi trường mới không? (Cam kết dài hạn)

Nếu câu trả lời là “chạy trốn” hoặc “không chọn nếu không có áp lực”, hãy dừng lại. Cơ hội sẽ đến, nhưng chỉ khi bạn đủ tĩnh để nhận ra nó.

Kết luận: Không có thời điểm hoàn hảo – chỉ có sự phù hợp với bối cảnh

Trong 10 năm làm HR, tôi nhận ra rằng: Người chuyển việc thành công không phải là người chọn đúng thời điểm, mà là người hiểu rõ tâm lý của chính mình tại thời điểm đó. Dù bạn đang ở đỉnh cao hay chạm đáy, hãy sử dụng bài viết này như một tấm gương để soi chiếu động cơ thực sự của bản thân.

Đỉnh cao cho bạn sức mạnh đàm phán, nhưng đừng để nó làm bạn ngủ quên. Chạm đáy cho bạn can đảm thay đổi, nhưng đừng để nỗi sợ làm bạn mù quáng.

Cuối cùng, hãy nhớ: Người ta thường hối tiếc vì những gì không dám làm, hơn là vì những lần thử và sai. Chỉ cần bạn có một kế hoạch, một điểm tựa, và một tâm thế sẵn sàng học hỏi, thời điểm nào cũng có thể là thời điểm tốt – nếu bạn biết cách biến nó thành cơ hội.